لزوم تحول از مزرعه تا توزیع ، پیمان طایفه حاجیلو

موضوع گرانی میوه و تره بار و کیفیت نامطلوب محصولات کشاورزی در کشور، سالهاست که مورد بحث در انواع روزنامه ها و مجله­ های تخصصی می باشد و دیگر به موضوعی آشنا برای خوانندگان بدل شده است.

در این مقاله به گونه ای خلاصه سعی شده است تا با جمع بندی کلیه عوامل فنی تاثیر گذار بر افزایش قیمت ها و ذکر عناوین آنها با توضیحی کوتاه، جوانب امر را سنجیده و توجه مسئولین و متولیان مربوطه را در آغاز به کار دولت محترم به این مهم جلب نموده تا  در آینده ای نه چندان دور با اصلاح عوامل یاد شده، شاهد کاهش قیمتها و افزایش کیفیت محصولات کشاورزی باشیم.

قبل از ورود به بحث فنی کاهش قیمتها ، میخواهم واقعیت هایی را بیان کنم:  

  الف ) کشور ایران از نظر اقلیمی و امکانات بالقوه کشاورزی در مقایسه با بسیاری کشورهای دنیا دارای امتیازات فراوانی است :    خاک حاصلخیز ، آب مناسب ، وسعت فراوان، آفتاب فراوان ، انرژی ارزان ، نیروی انسانی خلاق و جویای کار و اقلیم چهار فصل از مزایای خدادادی این مرز و بوم می باشند.

  ب ) اگر بخواهیم کشاورزی ( اختصاصا باغداری و گلخانه داری)  ایران را  با سایر کشورهای پیشرفته و توسعه یافته مقایسه کنیم، شاید قیاسی نا برابر باشد ولی کشورهایی نظیر ترکیه -  مصر- مراکش مثالهایی عادلانه می باشند چه آنکه علاوه بر شباهت های اقلیمی و عرض جغرافیایی هر کدام با یکی از اقلیمهای 4 گانه کشورمان،  همه مسلمان نشین هستند و تقریبا از نظر فرهنگ  اجتماعی و کشاورزی نزدیک به یکدیگر.

  ج ) پیشرفت کشاورزی در کشورهای یاد شده به گونه ای است که  انواع محصولات باغی این کشورها  به صورت سورت شده و یکدست در بسته بندی های استاندارد و با صرف هزینه هایی همچون حمل و نقل -  انبار داری - سردخانه - توزیع واسطه گری و ...  با قیمتی بعضا برابر و یا برخی اوقات پایین­تر از محصول ایرانی به دست مصرف کننده میرسد و از کشاورزشان گرفته تا واسطه های آن طرف و این طرف سود میبرند.  این امر موقعی بیشتر نمود پیدا میکند که علاوه بر قیمت،کیفیت نا مطلوب و  ضایعات و دور ریز محصول ایرانی را نیز در نظر بگیریم !

 ( البته ناگفته نماند که گاه قیمتهای عرضه میوه های وارداتی تا 5 برابر قیمت واردات آن ها نیز میرسد که این امر عمدتا  ناشی از ضعف سیستم توزیع و عرضه می باشد  و تا حدودی نیز ضعف نظارت و کنترل )

  د )  در کشور ایران کشاورزان از حمایتهایی همچون کود ، سم ، انرژی و وام یارانه ای نیز برخوردارند و در کشورهای یاد شده اساسا چنین روشها یی به عنوان یارانه وجود ندارد! البته بیان این واقعیت به هیچ عنوان متهم نمودن کشاورز ایرانی نمی باشد، چه سختکوشی و خلاقیت ذاتی کشاورز ایرانی بر همگان واضح و روشن است، بلکه میخواهم بگویم مشکل کشاورزان نوع و نحوه حمایت است !  یارانه های مستقیم ( یارانه بهای سوخت ،برق ، آب ، سم ، کود ،و ... ) اگر چه در حال حاضر وجودشان بسیار ضروری می نماید و غیر قابل حذف ، ولی به هیچ وجه موجب پیشرفت اقتصاد و کشاورزی مملکت نمی گردد ، چه اگر قرار به پیشرفت بود اکنون باید وضعیتی متفاوت میداشتیم. همچنین در این میان کشاورزانی که الگوی های صحیح مصرف همچون بهینه سازی مصرف انرژی ، کود ، سم ، و ... را رعایت میکنند از سهم یارانه مستقیم کمتری برخوردارند و آنان که با عدم رعایت استانداردهای روز موجب اتلاف و اسراف انرژی ، کود ، سم و .. میشوند از سهم یارانه مستقیم بیشتری بهره می برند! بدون آنکه هیچ سودی حتی برای خودشان داشته باشد و این یعنی اتلاف منابع ملی و عدم پیشرفت کشاورزی .

  هـ ) تجربه حذف واسطه ها و نگهداری و انبار میوه برای مواقع خاص ( مانند شب عید ) نیز تاثیر چندانی بر کاهش قیمت ها نداشته است، چه اگر میشد تمام این راهکار ها  تا کنون بارها و بارها و همه ساله آزمایش شده است و اکنون دیگر نمی بایست مشکل گرانی میوه داشته باشیم ( عرضه مستقیم در بازار های روز سازمان میادین میوه و تره بار شهرداری تهران و یا عرضه بعضی میوه ها در شب عید توسط وزارت بازرگانی ، مثالهایی از عدم کار آیی این راه کار می باشند)

  و )   سهم محصولات زراعی ، گلخانه ای و باغی ایران در بازارهای هدف بین المللی همچون کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و CIS ( کشورهای مشترک المنافع شوروی سابق) در مقایسه با کشورهای یاد شده ناچیز است و متاسفانه اکنون کشور ایران خود به بازار هدف برای سایر کشورها تبدیل شده است !

به راستی چرا؟ مقصر واقعی چه کسی است؟ و علت چیست؟

در دنیای امروز برای آنکه بتوان تولیدی ارزان و با صرفه داشت، می بایست علم روز و ابزار مدرن را به خدمت گمارد تا  با مکانیزاسیون عملیات کاشت داشت و برداشت ضمن  افزایش عملکرد و کیفیت محصول، موجبات کاهش هزینه های تولید را فراهم آورد . این تنها فرق کشاورزی ایران با دنیا میباشد.  کشاورزان ایرانی علی رغم برخورداری از مزایای خدادادی و یارانه های مستقیم یاد شده ، نه توان رقابت در بازارهای بین المللی را دارند و نه توان امرار معاش در خور یک ایرانی کشاورز را . کشاورز ایرانی یارانه مستقیم نمی خواهد و به جای آن خواهان ایجاد شرایطی است که ابزار ، تجهیزات و نهاده های  پیشرفته و استاندارد با قیمتی عادلانه و خدمات پس از فروش واقعی در اختیار داشته باشد .

Ø      غالب مزارع ، باغات و گلخانه های ایران با استاندارد های روز دنیا فاصله زیاد دارند . به عنوان نمونه :  درختان مثمر در بسیاری از باغات کشور ، قدیمی و پیر هستند و می بایست با پایه های جدید و اصلاح شده جایگزین شوند و یا سیستم کاشت و آبیاری هنوز به صورت سنتی میباشد. مزارع ، باغات و گلخانه های ایران در برابر بلایای طبیعی چون تگرگ و سرما زدگی کاملا بدون سپر هستند، حال آنکه این گونه حوادث و بلایای طبیعی در سایر کشورها تا حد زیادی کنترل شده بوده و جزوی از طبیعت عادی محسوب میگردند. امروزه باغات پیشرفته، مجهز به پرده هایی هستند که به طور اتوماتیک در مواقع تگرگ و سرما بر روی درختان گسترده میشوند  سیستم کاشت درختان به گونه­ای است که ماشین آلات مربوطه به راحتی از میان درختان عبور و مرور میکنند و این خود ضمن ایجاد سهولت در عملیات داشت موجب افزایش کیفیت محصول و کاهش بسیار زیاد هزینه کارگری می گردد سازه گلخانه های پیشرفته مقاومت لازم در برابر طوفان و بارش برف را دارند و با حداقل مصرف انرژی و کارگر بیشترین عملکرد را دارا می باشند )

Ø      در کشور ایران اساسا درجه بندی محصولات وجود ندارد و محصولات کشاورزی به صورت  در هم بسته بندی میگردد و لذا فرقی میان محصول ممتاز و درجه یک و دو وجود ندارد و بسته بندی ها نیز با هیچ معیار و استانداردی انطباق ندارد. حمل و نقل غیر استاندارد محصولات نیز که خود مزیدی بر علت ضایعات پس از برداشت است و این گونه است که ضایعات میوه و تره بار با معیارهای کشور خودمان بیش از 30% میباشد و این میزان اگر با معیار های روز صنعت سورتینگ در دنیا سنجیده شود (رنگ بریکس یا غلظت قند شکل ظاهری و اندازه ) خواهیم دید که به بیش از 60% خواهد رسید !

لذا  اگر میخواهیم کشاورزی ایران پیشرفت کند و همگان از کشاورز تا مصرف کننده از این پیشرفت بهره مند گردند و به خود ببالند، لزوم تحول از مزرعه تا توزیع امری اجتناب نا پذیر میباشد و اگر این تحول امروز آغاز شود، شاید بتوان خوشبینانه انتظار داشت که از 2 سال دیگر آثار مثبتش را مردم با افزایش کیفیت محصولات و کاهش قیمت آن حس خواهند نمود.

و اما متولی این تحول عظیم ،به طور حتم "وزارت جهاد کشاورزی" به تنهایی نخواهد بود، بلکه وزارتخانه های صنایع و معادن ، بازرگانی ، راه و ترابری ، امور خارجه ، بهداشت و درمان نیز در این امر نقش به سزایی دارند و میبایست با تعامل همسو و هماهنگ با یکدیگر موجبات ارتقای کشاورزی میهن را فراهم آورند.

این تحول را عمدتا میشود در 7 محور خلاصه نمود :

1.        مدرنیزاسیون ابزار و عملیات کاشت و داشت

ü      مدرنیزاسیون باغات با کاشت درختان اصلاح شده و مد روز( واریته های جدید و مورد پسند ذائقه بازار )

ü      تجهیز باغات به پرده های ضد تگرگ و سرما

ü      تجهیز مزارع و باغات به آبیاری قطره­ای با رویکرد بهینه سازی مصرف آّب و کود

ü      تجهیز مزارع و باغات به ماشین آلات موتوری و غیر موتوری با رویکرد اتوماسیون و کاهش نیروی انسانی

ü      مدرنیزاسیون گلخانه ها با سازه و تجهیزات پیشرفته و استاندارد و مقاوم به طوفان و برف و دارای اتوماسیون پیشرفته در سیستمهای گرمایش سرمایش آبیاری و کود دهی و ...

2.       مدرنیزاسیون ابزار و عملیات پس از برداشت

ü      ترویج شستشو و سرما دهی قبل از بسته بندی  (pre-cooling) در باغات و مزارع

ü      ترویج سورتینگ در مزرعه

ü      توسعه سالنهای سورتینگ متمرکز و مشترک در روستا ها که به چندین باغدار و مزرعه دار سرویس میدهند

3.      تجهیز و توسعه صنعت بسته بندی

ü      تشویق صنایع بسته بندی به استفاده از دستگاه های مدرن و تولید انواع بسته بندی استاندارد

ü      تشویق صنایع تولید پالت به تولید انواع پالتهای مخصوص میوه و تره بار

ü      ترویج استفاده از پالت و بسته بندی های استاندارد با رویکرد کاهش ضایعات و افزایش ماندگاری در مزارع و باغات

4.       نوسازی و تجهیز ناوگان حمل و نقل

ü      در حال حاضر یکی از مهمترین عوامل افزایش ضایعات پس از برداشت ، شرایط نا مناسب حمل است .

ü      محرومیت بسیاری از شهرهای دور افتاده از محصول مرغوب نیز به دلیل شرایط نامناسب حمل می­باشد.

ü      نوسازی و تجهیز ناوگان حمل و نقل کانتینر دار چادر دار و یخچالدار موجبات کاهش ضایعات و توزیع متوازن محصولات کشاورزی را در سطح کشور فراهم خواهد آورد.

5.      مدرنیزاسیون نگهداری محصول  و اصلاح سیستم توزیع

ü      توسعه سردخانه ها در میادین عمده فروشی میوه و تره بار

ü      توسعه سالنهای بسته بندی با مصالح سبک و عایق در مزارع و باغات با رویکرد عدم تغییر کاربری در مزارع و باغات( در صورت وسیع بودن باغ یا مزرعه و گلخانه ، بهتر است به سردخانه و سالن سورتینگ مستقل نیز مجهز شوند)

ü      سامان دهی سیستم فروش در میادین عمده فروشی و الزام استفاده از پالت ( به عنوان مثال در حال حاضر هزینه جابجایی هر جعبه و یا کارتن توسط کارگر مبلغ 100 تومان میباشد که با ترویج پالت بندی این هزینه حذف میشود ، ضمن آنکه ضربه ها و فشارهای متعدد به محصول  در دست به دست شدن و جابجایی از بین میرود )

ü      استفاده از ماشین آلات جهت تخلیه و بار گیری در میادین عمده فروشی ( لیفتراک)

ü      توسعه فروشگاه های زنجیره ای و بزرگ عرضه میوه و تره بار  با حق جدا کردن توسط مشتری ( وقتی میوه و تره بار به صورت سورت شده عرضه شود طبیعتا ضمن ابراز رضایت مشتری، نیروی انسانی مورد نیاز جهت کنترل مشتری و پر کردن کیسه مشتری با محصول درهم حذف میشود و این خود یعنی کاهش قیمت )

همچنین توسعه فروشگاههای زنجیره ای و بزرگ موجب کاهش قیمت عرضه میوه های وارداتی میگردد که گاه عرضه این نوع محصولات وارداتی تا 5 برابر قیمت واردات آنها میرسد!

 

6.      هدفمند کردن یارانه ها

هدفمند کردن یارانه ها با حذف تدریجی یارانه های مستقیم و در عوض کمک رساندن در نوسازی و تجهیز بخش باغبانی به ابزار و تکنولوژی پیشرفته ( در حال حاضر واحدهایی که تکنولوژی فرسوده و قدیمی دارند ، مصرف کننده یارانه بیشتری هستند و این یعنی اتلاف منابع ملی )

منظور از  یارانه های مستقیم ، یارانه بهای گاز- گازوییل برق - آب و کود های شیمیایی میباشد .

لازم به ذکر است که حذف یارانه حامل های انرژی بدون ایجاد بستری مستحکم برای این امر، موجب وارد آمدن صدمات جبران ناپذیر و شدیدی بر پیکر کشاورزی کشور خواهد شد، بدین منظور قبل از حذف کامل یارانه این بخش ارتقای زیر ساختهایی چون حمل و نقل ریلی و ایجاد شبکه گسترده ریلی در کشور از اهمیت ویژه­ای برخوردار است.

 

7.     ایجاد زیر ساخت ها ، وضع قوانین و مقررات استاندارد و آموزش و اطلاع رسانی توسط متولی کشاورزی کشور با تعامل سایر وزارتخانه ها

ü      آموزش کشاورزان و دست اندر کاران با ارائه بسته های عملی و الگویی، خریداری شده از کشورهای پیشرفته و متخصصان بین المللی

ü      آموزش کشاورزان و ترویج عدم استفاده از سموم شیمیایی  و توسعه و ترویج مبارزه بیولوژیک

ü      استاندارد کردن محصولات با الگو برداری و  نزدیک شدن به مراجع بین المللی استاندارد همچون :          OECDF&V  پاریس ، UN-ECE  ژنو  ، CODEX   مکزیک

ü      محصولات به زبانی ساده ( ممتاز درجه یک درجه دو ) درجه بندی شوند ، به گونه ای که از دید مصرف کننده قابل تمایز و انتخاب گردند.

ü      مبنای ارزش ( قیمت ) واحد محصول بر اساس کیفیت آن باشد.

ü      وضع قوانین و مقررات عدم استفاده بی موقع از سموم شیمیایی دفع آفات ( با کنترل اتفاقی و دوره ای محصول و اعمال آزمایش باقیمانده سموم و عناصر سنگین در مبادی ورودی میادین میوه و تره بار)

ü      وضع قوانین و استانداردهای بسته بندی و نوع بسته بندی برای هر محصول  

ü      ایجاد سیستم رهگیری ( Traceability) برای محصولات کشاورزی به گونه ای که اطلاعاتی همچون محل کشت، زمان برداشت ، نام محصول و واریته و ...  مشخص گردد.

ü      وضع قوانین و نظارت و کنترل کیفی نهاده ها و تجهیزات وارداتی و جلوگیری از واردات بی کیفیت و خارج از استاندارد ( چه بسیار نهاده ها ،کود ها و سموم غیر استاندارد و همچنین تجهیزات و ماشین آلات غیر استاندارد وارد کشور میشوند، بدون پذیرش هر گونه مسئولیت از سوی وارد کننده و خدمات پس از فروش)

ü      تشویق سرمایه گذاری در بخش صنعت بسته بندی با تعامل وزارت صنایع و معادن

ü      تشویق سرمایه گذاری در بخش صنعت سورتینگ با تعامل وزارت صنایع و معادن

ü      تشویق سرمایه گذاری در بخش صنعت سردخانه با تعامل وزارت صنایع و معادن

ü      تشویق سرمایه گذاری در بخش حمل و نقل با تعامل وزارت راه و ترابری

ü      تشویق سرمایه گذاری در بخش ایجاد فروشگاههای زنجیره ای بزرگ با تعامل وزارت بازرگانی

ü      تجهیز فرود گاه ها و بنادر و پایانه های کشور به سردخانه  ( در حال حاضر میوه و تره بار و گل چنانچه اندک صادراتی وجود داشته باشد ، میبایست در هوای آزاد و زیر آفتاب منتظر تشریفات گمرکی بمانند)

ü      گفتگوی بین المللی برای معرفی محصولات ایرانی به بازارهای بین المللی و مشارکت در نمایشگاه های بین­المللی باغبانی  با تعامل وزارتخانه های بازرگانی و امور خارجه

ü      خدمات اطلاع رسانی شامل اطلاع قیمتهای جهانی  سرانه مصرف و تولید در کشورهای مختلف

 

چنانچه چنین تحولی عظیم در صنعت میوه و تره بار کشور صورت پذیرد ، آنگاه است که همگان نه تنها از شیرینی طعم میوه و تره بار ایرانی لذت خواهند برد بلکه چرخه بزرگی در اقتصاد کشور به حرکت خواهد افتاد و اشتغالزایی به وجود آمده و افتخار جهانی شدن کشاورزی این مرز و بوم و خود کفایی و عدم توان رقابت محصولات خارجی با محصولات داخلی ، کام مردم را دو چندان شیرین تر خواهد نمود و چه بسا الگویی خواهد شد برای صنعت  دام و طیور و حتی سایر صنایع کشور و همانا شکوفایی کشاورزی این مرز و بوم منشا بسیاری از پیشرفتها خواهد بود و همچنین آسیب های اجتماعی همچون کوچ روستا نشینان به شهر ها و ازدیاد جمعیت در شهر ها نیز رو به کاهش خواهد گذارد.

اگر امروز شروع کنیم، 2  سال دیگر  افسوس نخواهیم خورد و همچنین 2 سال دیگر شب عید و شبهای عادی ، یکسان خواهند بود و میوه با کیفیت و ارزان ایرانی سبدمان را رنگین خواهد نمود.

 

 پیمان طایفه حاجیلو

تهران چهارم مهر ماه یکهزار و سیصد و هشتاد و هشت

مرجع: http://hamshahrionline.ir/details/96383