گلخانه ، پیمان طایفه حاجیلو
 مقدمه
تعریف گلخانه (پروژه گلخانه­ ای) :گلخانه به انضمام تجهيزات جانبی وابسته ، محلی است كه مي­بايست گياه و محصولات تحت كشت را با توجه به اقليم مورد نظر، در برابر ناملايمات جوی و ساير تهديدات قهری (باد- طوفان- برف و ...) حفظ نمايد و كليه تمهيدات در برابر احتمال قطع گاز و برق و سرمازدگی از قبل پيش بيني شده باشد ، به گونه­اي كه محصول نهايي با كمترين هزينه و بالاترين عملكرد توليد گردد و عاري از باقيمانده سموم و عناصر سنگين و مطابق با استانداردهای بين المللی و قابل عرضه در بازارهای هدف باشد.


جایگاه کنونی صنعت گلخانه(مشکلات و کمبودها) به قلم:  پیمان طایفه حاجیلو
در دنیای امروز، صنعت گلخانه به دلیل رشد روزافزون جمعیت و به دنبال آن ‏تقاضای بیشتر برای غذا با سرعتی بسیار زیاد رو به توسعه و گسترش ‏می‌باشد.‏
كشور ایران به دلیل برخورداری از تنوع اقلیم و نیز دارا بودن منابع غنی خاك ‏و ذخایر مناسب آب و از همه مهمتر نیروی انسانی جوان و فعال، سرزمین ‏بسیار مناسبی جهت انواع كشتهای گلخانه‌ای محسوب می‌گردد. متاسفانه ‏عدم مدیریت و هدایت صحیح از سوی متولی كشاورزی ایران موجب گردیده ‏است كه این صنعت بدون توجه به پیشرفتهای روز دنیا، سردرگم و ایستا باقی ‏بماند. صنعتی كه اگر مطابق با اصول و روشهای مدرن و به روز جهان توسعه ‏یابد، نه تنها بسیاری از كمبودهای موجود كشور را مرتفع خواهد نمود، بلكه ‏خود به تنهایی یكی از اركان اصلی و مهم ارزآوری و اشتغالزایی محسوب ‏خواهد شد. ولی اگر با این سبك و سیاق موجود و بدون توجه به تكنولوژی  روز ‏و نظرات كارشناسان امر پیش رود، نه تنها موجب هدر رفتن سرمایه‌های ‏كشور، بلكه باعث افزایش آفات و امراض خطرناك‎ ‎‏ گیاهی خواهد شد. آفات و ‏امراضی كه در صورت جهش و پیدایش نسلهای مقاومشان دیگر قابل ‏كنترل نخواهند بود و حتی منشاء تهدید كشتهای فضای باز خواهند ‏گردید و آنگاه است كه دیگر برای چاره‌اندیشی بسیار دیر شده است. ‏
گلخانه به دلیل آنكه یك اقلیم كوچك و مرطوب در فضای بسته ‏می‌باشد، لذا محیط بسیار مناسبی است برای رشد و شیوع انواع بیماریها و ‏آفات گیاهی، كه تنها در صورت دارا بودن دانش علمی و فنی و مدیریت ‏صحیح و همچنین ساخت سازه‌های مدرن و مطابق با استانداردهای ‏جهانی و نیز استفاده به موقع از سموم مؤثر و به كارگیری روشهای ‏مكانیكی و بیولوژیكی  دفع آفات، میتوان از هجوم و شیوع آفات و امراض ‏پیشگیری نمود. هم‌اكنون اكثر تولیدكنندگان به دلیل عدم توانایی مدیریتی و ‏علمی، نداشتن مشاور و راهنما و نیز نداشتن سازه‌های مدرن و ضدحشره و ‏همچنین عدم دسترسی به سموم مؤثر و كم‌ضرر و نیز عدم امكان استفاده از ‏مبارزه بیولوژیكی و مكانیكی، قادر به كنترل و پیشگیری و شیوع آفات و امراض ‏نیستند، لذا بعد از هجوم آفت و یا شیوع بیماری، ناگزیر از استفاده سموم ‏خطرناك و غیرمجاز شیمیایی در موقع باردهی گیاه می‌گردند كه این خود علاوه ‏بر آسیبهای جسمی جبران‌ناپذیر بر روی پرسنل و عوامل گرداننده گلخانه، هم ‏باعث مسموم شدن محصول خواهد شد و هم موجب مقاومتر شدن آفات و ‏امراض. ‏
پر واضح است که باقیمانده سموم در محصولات خوردنی کشاورزی باعث ‏بروز بسیاری از بیماریهای ناعلاج همچون سرطان میباشد و تبعات منفی ‏گسترده¬ای را اعم از آسیبهای اجتماعی به شخص و خانواده مبتلا و همچنین ‏تحمیل هزینه های هنگفت دارویی و درمانی بر دوش دولت،در پی خواهد ‏داشت.‏
استاندارد آنالیز سم باقیمانده در میوه در كشورهای پیشرفته ‏دنیا صفر می‌باشد ولی آیا در كشور ایران اصولاً چنین آزمایش و ‏كنترلی بر روی محصولات كشاورزی به ویژه محصولات خوراکی ‏گلخانه‌ای انجام می‌پذیرد؟ ‏
كشورهایی نظیر تركیه، قبرس، یونان، مراكش، فرانسه، اسپانیا و ایتالیا ‏سهم بسیار بزرگی از بازار جهانی تولید محصولات گلخانه‌ای را دارا می‌باشند، ‏در حالیكه كشورمان حتی در بازار داخلی، گاه با كمبود این محصولات مواجه ‏است. اسف بار تر اینکه در کشور¬های یاد شده قیمت انرژی و نیروی انسانی ‏بسیار بالاتر از کشورمان میباشد و کشاورزان به هیچ عنوان از یارانه به مفهوم ‏کشور ایران برخوردار نمی باشند، حال آنکه محصولات گلخانه¬ای تولیدی ‏کشورهای  یاد شده ضمن عاری بودن از باقیمانده سموم و عناصر سنگین و ‏برخورداری از کیفیتی ممتاز و استاندارد،قیمتی پایینتر ازمتوسط قیمت ‏محصولات مشابه در کشورمان را دارا میباشند.‏
در حال حاضر با اینكه تسهیلات نسبتاً خوبی از سوی دولت در اختیار ‏كشاورزان و دانش‌آموختگان كشاورزی قرار می‌گیرد، ولی به دلیل عدم وجود ‏هماهنگی‌های لازم، اكثر این تسهیلات به جا و دقیق هزینه نمی‌گردد و در ‏نهایت شاهد پیشرفت و رشدی در این صنعت مهم نمی‌باشیم. ‏
عدم توجه و ساماندهی این صنعت جز آنكه زیان اقتصادی و هدررفت ‏سرمایه‌های ملی و نیز عدم اشتیاق سرمایه‌گذاری خصوصی را به دنبال ‏خواهد داشت، می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری را نیز از نظر آفات و امراض ‏گیاهی به كل كشاورزی كشور وارد نماید و در نهایت سلامت افراد جامعه را به ‏مخاطره اندازد. ‏
این صنعت جهت پیشرفت و توسعه پایدار، نیازمند هدایت و نظارت مستمر و ‏كارشناسانه از سوی متولی كشاورزی كشور می‌باشد، كه با وضع قوانین و ‏دستورالعملهای سنجیده و لازم‌الاجرا و دارای پشتوانه حقوقی و قانونی محكم ‏و پیگیری مستمر، به وضعیت نابسامان و خطرآفرین آن، 
رسیدگی كند. ‏
نبود جلسات و كنگره‌های آموزشی علمی و عملی، فراهم نبودن زمینه ‏برای ابراز عقیده اساتید فن، نبود نمایشگاههای واقعی بین‌المللی، فراهم ‏نبودن زمینه مناسب جهت جذب سرمایه‌گذاری خارجی، نبود قوانین صریح و ‏روشن برای واردات تجهیزات مورد نیاز از خارج كشور، بیمه نبودن گلخانه و ‏محصولات گلخانه‌ای، همسو نبودن سایر وزارتخانه‌ها با وزارت جهاد كشاورزی ‏در خصوص این صنعت‏ از دیگر مشكلات موجود در این بخش است. ‏
سازندگان گلخانه جز تعداد معدودی، فاقد دانش و مهارت فنی لازم جهت ‏ساخت سازه گلخانه هستند، تولیدكنندگان و كشاورزان نیز به دلیل عدم ‏آگاهی از چگونگی و نوع سازه‌های مدرن و عدم آشنایی با گلخانه‌سازان حائز ‏شرایط، اغلب گرفتار سازندگان ناشی و سودجو می‌گردند و آنگاه است كه ‏مشكلات عدیده در هنگام تولید گریبانگیرشان می‌گردد. ‏
امروزه سازه‌های گلخانه را برخلاف گذشته كه واحدهای مجزا به نام تونل ‏ساخته می‌شد، به صورت ‏‎“Multi Span”‎‏ یا چندقلو و در یك سطح وسیع و ‏با ارتفاع سقف بلند می‌سازند، چرا كه هرچه ارتفاع گلخانه بلندتر و سطح ‏زیركشت وسیعتر باشد، حجم هوای داخل گلخانه نیز بیشتر می‌گردد و در ‏نتیجه هوای نامطلوب و بد همواره در بالا و مجاور سقف گلخانه تجمع می‌یابد و ‏از آنجا با باز نمودن دریچه‌های سقفی و یا در گلخانه‌های مدرن‌تر، با بالا رفتن ‏سقف گلخانه، خارج می‌گردد و هوای تازه و خوب همیشه در كنار گیاه وجود ‏خواهد داشت. از دیگر مزایای حجم زیاد هوای گلخانه، كمتر شدن تنشهای ‏وارده به گیاه در اثر گرم و سرد شدن تدریجی هوا می‌باشد. رطوبت در چنین ‏گلخانه‌هایی تا حد زیادی قابل كنترل است. ‏
در این نوع گلخانه‌ها به دلیل یكپارچه شدن سطح زیر كشت و حذف شدن ‏دیواره‌های جانبی، سطح تبادل حرارت كمتر می‌گردد و در نتیجه اتلاف انرژی ‏نیز كاهش چشمگیری می‌یابد. سازه گلخانه‌های مدرن كاملاً قابل اتوماسیون ‏می‌باشد، یعنی تمام درب‌ها و پنجره‌ها و نیز سایر ملحقات و تجهیزات مربوط به ‏سازه توسط چرخ دنده و با نیروی الكتروموتور و یا یك كارگر به راحتی و در مدت ‏زمان بسیار كوتاهی باز و بسته می‌شود. پوشش این گلخانه‌ها را در شبهای ‏سرد زمستان به راحتی می‌توان دوجداره نمود. در یك چنین سازه‌هایی است ‏كه یك تولیدكننده با آگاهی و علم و تجربه كافی و مشاوره صحیح و علمی ‏می‌تواند تولیدی مطلوب و قابل قبول داشته باشد و نیز در چنین شرایطی ‏است كه تولیدكننده را میتوان ملزم به رعایت قوانین و استانداردهای استفاده ‏از سموم و كودهای شیمیایی نمود و همواره میتوان او را وادار به انجام ‏آزمایشات كنترل كیفی خاك و محصول تولیدی نمود و در نهایت در چنین ‏شرایطی است كه بانك كشاورزی را می‌توان متقاعد نمود كه با اطمینان خاطر ‏گلخانه و محصولات گلخانه‌ای را در برابر حوادث بیمه نماید.‏
‏ ‏
وقتی دو عامل سازنده گلخانه و تولیدكننده، قوانین و ‏استانداردهای موضوعه را رعایت كنند، خواهیم دید كه در ‏نهایت نه تنها محصول تولید شده در واحد سطح گلخانه ‏افزایش خواهد یافت، بلكه انرژی مصرفی و قیمت تمام شده ‏نهایی نیز كاهش می‌یابد و محصول تولیدی در حد ‏استانداردهای جهانی خواهد بود و در این صورت است كه ‏صادركنندگان با اطمینان زیاد از كمیت و كیفیت محصول تولید ‏شده، نسبت به صادرات آن اقدام خواهند نمود و با رونق ‏صادرات، بسیاری از صنایع وابسته مانند بسته‌بندی و حمل و ‏نقل نیز فعالتر خواهد شد و این خود علاوه بر اشتغالزایی در ‏آن بخشها، رونق اقتصادی كشور را نیز بدنبال خواهد داشت. ‏

پیشنهاد:
سازندگان گلخانه ازسوی متولی كشاورزی ملزم به رعایت ‏دستورالعمل‌ها و قوانین ذیل گردند: ‏
‏1- دارا بودن دانش علمی و فنی روز و مورد نیاز این صنعت و تجربه كافی در ‏ارتباط با ساخت سازه ‏
‏2- نصب شناسنامه تولید بر روی سازه (تاریخ تولید و نام شركت سازنده و ‏مشخصات گلخانه) ‏
‏3- دارا بودن اطلاعات كافی و به روز در ارتباط با انواع كشت و اقلیم‌های مورد ‏نیازشان. ‏
‏4- دارا بودن اطلاعات به روز و فنی تأسیساتی در ارتباط با انواع سیستمهای ‏گرمایشی و سرمایشی ‏
‏5- رعایت ابعاد و تجهیزات استاندارد در ساخت سازه (استاندارد¬های بین ‏المللی تطبیق داده شده با اقلیمهای متفاوت کشور) ‏
‏6- انتخاب مواد اولیه با بهترین كیفیت جهت ساخت سازه ‏
‏7- ضمانت سازه و تجهیزات آن و خدمات پس از فروش ‏
‏8- با توجه به نوع كشت و نوع اقلیم منطقه، انتخاب و پیشنهاد بهترین ‏سیستم گرمایشی و سرمایشی با مصرف حداقل سوخت و انرژی ‏
‏9- با بكارگیری سیستمهای اتوماسیون، هزینه نیروی كارگری را کاهش دهند ‏همچنین زمان عملیات باز و بسته كردن پنجره‌ها را به حداقل رسانده و ‏تنشهای وارده به گیاه کمتر میشود. ‏
‏10- طراحی بهترین و مقرون به صرفه‌ترین سیستم آبیاری مطابق با كشت ‏موردنظر ‏
‏11- ضمانت مقاومت سازه و پشتیبانی كلیه سیستمهای گرمایشی و ‏سرمایشی و آبیاری ‏
‏12- مقایسه تحلیلی قیمت تمام شده سازه بانضمام كلیه ملحقات و منضمات ‏مربوطه با مشابه خارجی آنها و توجیه دلایل ‏

از دیگر سو ، تولیدكنندگان نیز باید ملزم به رعایت دستورالعمل‌ها ‏و قوانین ذیل گردند: ‏
‏1- دارا بودن دانش فنی و تجربه كافی شخص تولیدكننده و یا استفاده مستمر ‏از یك دانش‌آموخته كشاورزی تحت عنوان مسئول فنی گلخانه (اهلیت)‏
‏2- الزام استفاده از سازه‌های استانداردی كه توسط سازندگان حائز شرایط ‏فوق‌الذكر ساخته شده‌اند. ‏
‏3- مصرف استاندارد و بموقع سموم و كودهای شیمیایی ‏
‏4- استفاده از روش‌های مبارزه بیولوژیكی و مكانیكی مبارزه با آفات و امراض ‏
‏5- كنترل كیفی محصول تولیدی با آزمایشات مداوم و مستمر ‏
‏6- الزام جهت داشتن برچسب مشخصات كالا بر روی بسته‌بندی (تاریخ و محل ‏تولید و شماره پروانه و مجوزهای مربوطه) ‏Traceability‏ ‏
‏7- الزام تولیدكنندگان به اخذ پروانه تولید و مجوز استاندارد محصول تولید شده ‏
‏8- ممنوع نمودن فروش محصولات بدون مشخصات فوق‌الذكر و غیراستاندارد از ‏طریق فروشندگان عمده میوه و تره‌بار ‏
متولی كشاورزی نیز با بذل توجه به موارد ذیل می‌تواند تمامی ‏موارد فوق‌الاشاره و سایر موارد مرتبط را ساماندهی نماید و برگی ‏زرین در تاریخ صنعت و تولید كشور بگشاید: ‏
‏1- ساماندهی نحوه پرداخت تسهیلات و میزان آن ‏
‏2- پی‌گیری مستمر در حین پرداخت و پس از تسهیلات ‏
‏3- نظارت بر نحوه احداث گلخانه از طریق نظارت بر سازندگان گلخانه (چه ‏متقاضیان احداث با استفاده از سرمایه‌گذاری خصوصی و چه تسهیلات بانكی) ‏
‏4- نظارت كامل و دقیق بر نحوه تولید از طریق نظارت بر مسئولین فنی
‏5- آزمایشات نظارتی و كنترلی بر محصولات تولیدی از طریق آزمایشگاهها و ‏اداره‌های نظارتی مربوطه ‏
‏6- ابلاغ و اجرای تقویم و زمان كشت به كشاورزان
‏7- ابلاغ و اجرای تناوب كشت و تعویض خاك ‏
‏8- شناسایی شركتهای حائز شرایط ساخت سازه گلخانه از طریق فراخوان ‏عمومی و سپس درجه‌بندی و ابلاغ شرایط و دستورالعمل‌های اجرایی مصوب ‏به آنان ‏
‏9- بررسی امكان تغییر نوع كشت در هر منطقه با توجه به احتمال مازاد شدن ‏یك محصول
‏10- اشتغالزایی از طریق واگذاری عملیات آزمایشگاهی و نظارتی به بخش ‏خصوصی (البته تحت كنترل و نظارت مستقیم متولی كشاورزی) ‏
با امید به اینكه متولیان كشاورزی كشور عزیزمان ایران، ‏همانگونه كه تا كنون تلاشگرانه در جهت اعتلای كشاورزی میهن گام ‏نهاده‌اند، زین پس نیز استوارتر و راسخ‌تر، عزم جزم نموده و بنیان ‏نونهال صنعت گلخانه را در همین ابتدای راه تحكیم نموده و آن را ‏همچون كوهی سربلند بنا نهند. ‏
باشد كه بزودی نظم و سامان این صنعت و ارتقاء كیفیت و تولید ‏محصولات آن با پشتوانه حمایتی و نظارتی مستمر شما عزیزان ‏الگویی شود برای سایر صنایع كشور. ‏
در پایان ضمن سپاس و تشكر فراوان از بذل عنایت و توجه خاص ‏شما سروران گرامی، سربلندی و اعتلای میهن عزیزمان ایران را از ‏خداوند منان خواستارم. ‏

-    چاپ و ارائه به سازمان جهاد کشاورزی تهران
ششم اسفند یکهزارو سیصد و هشتادو یک (ارائه گزارش مکتوب به سازمان ‏جهاد کشاورزی استان تهران و دفتر سبزی و صیفی وزارت جهاد کشاورزی )‏
-    تجدید نظر و چاپ مجدد
‏  تهران ـ دهمین نمایشگاه بین‌المللی ایران ‏آگروفود ‏‎2003‎‏ چهارم خردادماه سال ‏یكهزاروسیصدوهشتادودو هجری شمسی
-    تجدید نظر و چاپ مجدد   ‏
مرداد ماه یکهزارو سیصدو هشتادو پنج‎ ‎هجری ‏شمسی ( ارائه به اطاق فکر سازمان جهاد ‏کشاورزی استان تهران ) ‏
‏   ‏
‏                                                                                    نگارنده:   ‏پیمان  طایفه حاجیلـو   ‏
‏                                                                       مهندس کشاورزی، طراح گلخانه و تولید کننده ‏سبزی و صیفی گلخانه ای                                                                   ‏

مرجع: به قلم مهندس پیمان طایفه حاجیلو www.mivta.ir